Commentaria in Aristotelem Graeca et Byzantina

Vorstufe

Theophilos Korydalleus

Gruppe: Commentatores Postbyzantini

Namensvarianten

Korydalleus, Theophilos

Theophilos Skordalos

Theodosios Korydalleus

Korydalleus, Theodosios

Vita

1574 (Athen) – 1646 (Athen). Vielleicht der bedeutendste griechische Aristoteliker des 17. Jh. Sein vielfältiges Werk, das neben aristotelischen Kommentaren auch selbständige Traktate, Briefe und Reden umfasst, ist in zahlreichen Handschriften überliefert.

Th. studierte zunächst am Pontificio Collegio Graeco (1604–1608) und später in Padua (1609–1613) unter Cesare Cremonini (1550–1631). Er lehrte in Venedig (1608–1609), Athen (1613–1619, 1642–1646), Kefalonia (1619–1621) und Zakynthos (1621, 1622, 1623, 1624, 1628–1634).

Nach einer Einladung des Ökumenischen Partriarchen Kyrillos Lukaris (1572–1638) übernahm er 1621 die Leitung der Patriarchatsschule in Konstantinopel, wo er eine Reform des Lehrplans umsetzte (Th. wurde noch zwei weitere Male in dieses Amt berufen: 1625–1628 und 1636–1640). Nach dem Tode des Lukaris wurde Th. zum Metropolit von Naupaktos und Arta ernannt (1640–1642).

Briefe

I. E. Stephanis, Ἡ αὐτόγραφη ἐπιστολὴ τοῦ Θεόφιλου Κορυδαλλέα πρὸς τὸν Ἰωάννη Καρυοφύλλη. Ἑλληνικά 37, 1986, 160–163 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

id., Πέντε ἀνέκδοτες ἐπιστολὲς τοῦ Θεοφίλου Κορυδαλλέως. Ἑλληνικά 42, 1991–1992, 103–113 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

id., N. Papatriantafyllou-Theodoridi, Εὐγενίου Γιαννούλη ἐπιστολές: Κριτικὴ ἔκδοση [Ἐπιστημονικὴ Ἐπετηρίδα Φιλοσοφικῆς Σχολῆς (Τμῆμα Φιλολογίας), 1]. Thessalonike 1992, 491–496 (Anhang, N. 12–16).

V. I. Tsiotras, Αὐτόγραφη ἐπιστολὴ τοῦ Θεοφίλου Κορυδαλλέως πρὸς τὸν Antoine Léger. Ὁ Ἐρανιστής 20, 1995, 235–242 (Digitalisat des Nationalen Dokumentationszentrums Griechenlands).

id., Κλαύδιος Πτολεμαῖος καὶ Θεόφιλος Κορυδαλλεύς: τὰ ἀστρολογικὰ κείμενα. In: Συναϊτικὰ Ἀνάλεκτα. Bd. 1: Abhandlungen der Konferenz „Τὸ Σινᾶ διὰ μέσου τῶν αἰώνων“ (Athen 25.–26. November 1998). Athen 2002, 171–208 (S. 202–203: Brief des Th. an einen „ποστέλνικος Νικόλαος“).

id., Τρεῖς ἀνέκδοτες ἐπιστολές του Θεοφίλου Κορυδαλλέως καὶ οἱ ἀριστοτελικὲς πηγές τους. Ὁ Ἐρανιστής 24, 2003, 11–27 (Digitalisat des Nationalen Dokumentationszentrums Griechenlands).

Schriftenverzeichnis

Ἔκθεσις περὶ ἐπιστολικῶν τύπων. London 1625 (noch drei Auflagen zusammen mit Ἔκθεσις zur Rhetorik; s. unten).

Sieben Aussprüche dem Theophilos zugeschrieben in Parthenios Katzioulis, Ἀποφθεγμάτων ἀπανθίσματα ἁγίων Πατέρων καὶ φιλοσόφων. Venedig 1728, S. 65 (Digilisat der „Anemi“ - Digitale Bibliothek Neugriechischer Studien).

Εἰς ἅπασαν τὴν Λογικὴν τοῦ Ἀριστοτέλους ὑπομνήματα καὶ ζητήματα. Venedig 1729 (Digitalisat des „Ἑλληνομνήμων“-Projekts).

Ἔκθεσις περὶ Ῥητορικῆς (zusammen mit Ἔκθεσις περὶ ἐπιστολικῶν τύπων). Voskopoja 1744; Halle 1768 (Digitalisat der Bibliothek der Universität Ioannina); Venedig 1789.

Διαίρεσις τῆς ποιητικῆς κατὰ τὰ εἴδη αὐτῆς καὶ τίσιν ἕκαστον διαφέρει. Venedig 1752; 1763; 1781; 1795.

Εἴσοδος φυσικῆς ἀκροάσεως κατ’ Ἀριστοτέλην. Venedig 1779 (Digitalisat des „Ἑλληνομνήμων“-Projekts).

Γενέσεως καὶ φθορᾶς πέρι κατ’ Ἀριστοτέλην. Venedig 1780 (Digitalisat des „Ἑλληνομνήμων“-Projekts).

Ὑπομνήματα εἰς τὸ Περὶ ψυχῆς τοῦ Ἀριστοτέλους (Ein Exzerpt der Schrift wurde von A. Papadopoulos-Kerameus unter dem Titel „Προγυμνάσματα εἰς τὴν περὶ ψυχῆς“ aufgrund einer Handschrift der Evangelischen Schule von Smyrna herausgegeben: Περιγραφὴ τῶν ἐν τῇ Βιβλιοθήκῃ τῆς Εὐαγγελικῆς Σχολῆς Χειρογράφων ΙΙ. Ἀνέκδοτα Θεοφίλου Κορυδαλλέως, Ἰωνία 15, 19.06.1874, S. 2; Ἰωνία 16, 22.06.1874, S. 2. Der inzwischen verschollene Kodex umfasste laut P.-K. in diesem Beitrag nicht nur den Kommentar des Th. zu An., sondern auch denjenigen zu Metaph. Im Katalοg der Manuskripte der Evangelischen Schule gibt P.-K. als Titel jedoch „Προγυμνάσματα ἐν τῷ περὶ ψυχῆς τοῦ Ἀριστοτέλους“ an und als zweites Werk den Kommentar zu Cael.; vgl. A. Papadopoulos-Kerameus, Κατάλογος τῶν χειρογράφων τῆς ἐν Σμύρνῃ Βιβλιοθήκης τῆς Εὐαγγελικῆς Σχολῆς μετὰ παραρτήματος περιέχοντος καί τινα ἀνέκδοτα, Smyrna 1877, Nr. 12, S. 12 (Digitalisat der „Anemi“ - Digitale Bibliothek Neugriechischer Studien). Weitere Auszüge des Kommentars bei O. Jochem, Scholastisches, Christliches und Medizinisches aus dem Kommentar des Theophilos Korydalleus zu Aristoteles' Schrift von der Seele. Diss. Gießen 1935).

Προοίμιον εἰς Λογικήν (Introduction à la Logique – Προοίμιον εἰς Λογικήν. Herausgegeben von C. Noica. Bukarest 1970; Rezension von L. G. Mpenakis in: Ἑλληνικά 24, 1971, 437–441; Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

Μεταφυσικὴ Ἀριστοτέλους (Commentaire à la métaphysique. Herausgegeben von C. Noica. Bukarest 1973).

Ὑπόμνημα εἰς τὸ περὶ τῆς καθ' ὕπνον μαντικῆς τοῦ Ἀριστοτέλους (Es handelt sich um die griechische Übersetzung des Kommentars des Cesare Cremonini; vgl. A. Antonioni, Caesaris Cremonini In Aristotelis librum „De divinatione per somnium“ commentarium adjecta versione anonyma Theophilo Corydaleo forse adjudicanda. Miscellanea Marciana 7–9, 1992–94, 7–101).

Περὶ ἀστρολάβου (in: V. I. Tsiotras, Ἡ ἀνέκδοτη πραγματεία Περὶ ἀστρολάβου τοῦ Θεοφίλου Κορυδαλλέως. Ὁ Ἐρανιστής 22, 1999, 5–28 (Digitalisat des Nationalen Dokumentationszentrums Griechenlands).

Ὑπομνήματα συνοπτικά, καὶ ζητήματα εἰς τὴν περὶ Οὐρανοῦ πραγματείαν (Auszug in: N. K. Psimmenos, Θεοφίλου Κορυδαλέως Ὑπομνήματα συνοπτικά, καὶ ζητήματα εἰς τὴν περὶ Οὐρανοῦ πραγματείαν (ἀπόσπασμα). Τὰ Νέα τοῦ ΚΕ.ΝΕ.Φ. 8, 2001, 42–52 (Digitalisat des ΚΕ.ΝΕ.Φ. / Universität Ioannina).

Συνταγμάτιον zu Astrologie (in: Tsiotras 2002, l.c., 204–207).

Σύνοψις εἰς Γεωγραφίαν (in: V. I. Tsiotras, Ἡ ἐξηγητικὴ παράδοση τῆς Γεωγραφικῆς Ὑφηγήσεως τοῦ Κλαυδίου Πτολεμαίου: Οἱ ἐπώνυμοι σχολιαστές. Athen 2006, 223–362).

Λόγος εἰς κοιμηθέντας (in: V. I. Tsiotras, Ο „Εἰς κοιμηθέντας“ λόγος του Θεοφίλου Κορυδαλλέως και η αριστοτελική περί ψυχής θεματική του. Ὁ Ἐρανιστής 29, 2016, 5–45. Die Grabrede wird in den folgenden Handschriften überliefert: Athen MPT 254 und 625, Buc. 212 und 475, Leros - Demotike Bibliotheke 9).

Quellen

Ungedruckte Quellen

Εἰς τὰς Ἀριστοτέλους περὶ ψυχῆς βίβλους ζητήματα καὶ ἀποριῶν λύσεις (der Kommentar ist im Vind. Suppl. gr. 86 anonym überliefert; bei Lambeck - Kollar, Suppl., 420–421 wird er dem Theophilos als Übersetzung eines Traktates des Cremonini zugeschrieben).

Sekundärliteratur

Anastasios Gordios, Βίος τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει γενομένου σοφωτάτου καὶ λογιωτάτου ἐν ἱερομονάχοις κυρίου Εὐγενίου Ἰωαννουλίου τοῦ ἐξ Αἰτωλίας, ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ Κορυδαλλέως τινὰ καὶ τῶν αὐτοῦ ὀπαδῶν κατ' ἐπιτομήν. In: K. N. Sathas, Μεσαιωνικὴ Βιβλιοθήκη. Bd. 3. Venedig 1872 (Digitalisat der „Anemi“ - Digitale Bibliothek Neugriechischer Studien).

M. I. Gedeon, Χρονικὰ τῆς Πατριαρχικῆς Ἀκαδημίας. Ἱστορικαὶ εἰδήσεις περὶ τῆς Μεγάλης τοῦ Γένους Σχολῆς (1454–1830). Konstantinopel 1883, 74–86 (Digitalisat der „Anemi“ - Digitale Bibliothek Neugriechischer Studien).

C. Tsourkas, Les débutes de l’enseignement philosophique et de la libre pensée dans les Balkans. La vie et l’oeuvre de Théophile Corydalée (1570–1646). Bukarest 1948 (Rezension: Theophilos Voreas in: Πρακτικὰ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν 24, 1949, 8–10); zweite Auflage Thessalonike 1967 (Rezensionen: L. G. Mpenakis in: Ἑλληνικά 23, 1970, 399–404 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien); 2. R. D. Argyropoulou in: Ὁ Ἐρανιστής 5, 1967, 176)

G. Henderson, Greek Philosophy from 1600 to 1850. The Philosophical Quarterly 5, 1955, 157–165.

E. Papanoutsos, Νεοελληνικὴ Φιλοσοφία [Βασικὴ Βιβλιοθήκη, 35]. Bd. 1. Athen 1959 (Passagen aus den Kommentaren zur Logik auf den S. 47–58).

T. A. Gritsopoulos, Πατριαρχικὴ Μεγάλη τοῦ Γένους Σχολή [Βιβλιοθήκη Φιλεκπαιδευτικῆς Ἑταιρείας, 37]. Bd. 1. Athen 1966, 154–187.

L. G. Mpenakis, Ὁ ἄλλοτε „κῶδιξ Φροντιστηρίου Τραπεζοῦντος 16“ (Θεοφίλου Κορυδαλέως, Εἴσοδος Φυσικῆς ἀκροάσεως κατ' Ἀριστοτέλην) καὶ ὁ Ἰωάννης ἱερεὺς καὶ Οἰκονόμος Τραπεζοῦντος. Ὁ Ἐρανιστής 5, 1967, 86–97.

C. Tsourkas, Les années d' études de Théophile Corydalée au collège grec du Rome (1604–1608). Balkan studies 8, 1967, 115–122.

G. Henderson, The Revival of the Greek Thought 1620–1830. New York 1970.

C. Noica, La signification historique de l' oeuvre de Théophile Corydalée. Revues des Revue des études sud-est européennes 11, 1973, 285–306.

D. G. Apostolopoulos, Ὁ Ἀλέξανδρος Μαυροκορδάτος καὶ τὸ „ὑπόμνημα“ τοῦ Κορυδαλέα στὸ „Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς“ τοῦ Ἀριστοτέλη (Cod. Athen. 1173, ff. 146r–154v). Ἑλληνικά 29, 1976, 311–315 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

Z. N. Tsirpanlis, Τὸ Ἑλληνικὸ Κολλέγιο τῆς Ῥώμης καὶ οἱ μαθητές του (1576–1700): Συμβολὴ στὴ μελέτη τῆς μορφωτικῆς πολιτικῆς τοῦ Βατικανοῦ [Ἀνάλεκτα Βλατάδων, 32]. Thessalonike 1980, 390–394.

C. Noica, Le livre “Delta de la Métaphysique” interprété par Théophile Corydalée. Πρακτικὰ Παγκοσμίου Συνεδρίου „Ἀριστοτέλης“. Bd. 2. Thessalonike 1981, 466–468.

L. G. Mpenakis, Θεόφιλος Κορυδαλεύς. In: Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό. Bd. 5, 1986, 40–41.

Th. Papadopoulos, Ἡ Νεοελληνικὴ Φιλοσοφία ἀπὸ τὸν 16ο ἕως τὸν 18ο αἰῶνα. Athen 1988, 117–151.

G. Podskalsky, Griechische Theologie in der Zeit der Türkenherrschaft (1453–1821): Die Orthodoxie im Spannungsfeld der nachreformatorischen Konfessionen des Westens. München 1988, 194–199.

N. K. Psimmenos, Ἡ Ἑλληνικὴ Φιλοσοφία ἀπὸ τὸ 1453 ὣς τὸ 1821. Bd. 1: Ἡ κυριαρχία τοῦ Ἀριστοτελισμοῦ. Προκορυδαλικὴ καὶ κορυδαλικὴ περίοδος. Athen 1988 (Textpassagen aus den Kommentaren zur Physik und Metaphysik sowie aus dem Προοίμιον zur Logik auf den S. 187–214, 215–231, 255–266).

I. S. Stephanis, Ἕνα χειρόγραφο τῆς Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης τῆς Κοζάνης ἀπὸ τὴ Σχολὴ τῶν Βρανιανῶν. Ἑλληνικά 39, 1988, 169–174 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

L. C. Bargeliotes, Theophilos Korydaleas' Conception of Natural Philosophy and Science. Παρνασσός 33, 1991, 146–158.

Ch. Karanasios, Die Begegnung der Neugriechen mit Aristoteles im Rahmen der ideologischen Auseinandersetzungen im griechischen Raum zu Beginn des 17. Jh. In: F. Berger et al. (Hgg.), Symbolae berolinenses für Dieter Harlfinger. Amsterdam 1993, 219–235.

N. K. Psimmenos, Ἡ ἐκ παλαιῶν καὶ νεωτέρων ἐρανισθεῖσα Προθεωρία τῆς Εἰσόδου Φυσικῆς Ἀκροάσεως τοῦ Θεοφίλου Κορυδαλέως. In: Οἱ ἐπιστῆμες στὸν ἑλληνικὸ χῶρο. Athen 1997, 143–147.

id., Ἡ Στωικὴ φιλοσοφία στὴ θεώρηση τοῦ Θεόφιλου Κορυδαλέα. In: Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου „Επίκτητος: Η ζωή και το έργο του“ (Prevesa 17.–19. Juni 1994). Prevesa 1997, 142–148.

M. Karpozilou, The „Epistolarion“ of Theophilos Korydaleus. Ἑλληνικά 49, 1999, 289–233 (Digitalisat der Gesellschaft Makedonischer Studien).

V. I. Tsiotras, Πολύπους εναντίον πύθωνος. Μια μαρτυρία για τη δράση του Θεοφίλου Κορυδαλλέως στη Ζάκυνθο. Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου „Άγιοι και εκκλησιαστικές προσωπικότητες στη Ζάκυνθο“ (Zakynthos 1999). Bd. 1, Athen 1999, 313–326.

Ch. Karanasios, Φιλοσοφικὰ καὶ ἐπιστημονικὰ ἑλληνικὰ χειρόγραφα στὴν Πανεπιστημιακὴ Βιβλιοθήκη „Μ. Ἐμινέσκου“ τοῦ Ἰασίου. In: K. Voudouris (Hg.), Νεοελληνικὴ φιλοσοφία. Athen 2000, 127–137.

V. I. Tsiotras, The Manuscripts of Theophilos Korydalleus‘ Commentaries on Aristotle’s Logic. In: Cesare Cremonini: Aspetti del pensiero e scritti (Atti del Convegno di Studio – Padova, 26-27 febbraio 1999). Padua 2000, 219–248 (außer dem gedruckten Kommentar (Wien 1729) und dem Προοίμιον gibt es ein dritten Text des Theophilos zur Logik, bzw. die Übersetzung eines Kommentars zur Logik des Cesare Cremonini).

Ch. A. Chronis, Τα Μετὰ τὰ φυσικὰ και η Μεταφυσική του Αριστοτέλη στο έργο του Θεοφίλου Κορυδαλέως: Η συμβολή του Θεοφίλου Κορυδαλέως στην ερμηνεία του Αριστοτέλη. Dissertation Aristoteles-Universität Thessalonike. Thessalonike 2001 (Digitalisat des Nationalen Dissertationen-Archivs Griechenlands).

M. Patiniotis, Kyrillos Loukaris’ Pestifarae Questiones and the emergence of Theophilos Korydaleas’ philosophical program. In: G. N. Vlachakis, Th. Nikolaidis (Hgg.), Βυζάντιο - Βενετία - νεώτερος ελληνισμός: μια περιπλάνηση στον κόσμο της ελληνικής επιστημονικής σκέψης. Athen 2004, 211–244.

id., Εκλεκτικές συγγένειες: Ευγένιος Βούλγαρης και Θεόφιλος Κορυδαλέας. Δελτίο Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας 26, 2004, 27–78.

V. I. Tsiotras, Ἕνα ἐγχειρίδιο ἀρχαιοελληνικῆς μετρικῆς τοῦ 17ου αι.. Ὁ Ἐρανιστής 25, 2005, 407–417 (Digitalisat des Nationalen Dokumentationszentrums Griechenlands).

Ch. P. Marasopoulos, Θεόφιλος Κορυδαλέας: Ὁ πρωτοφιλόσοφος τοῦ Ἑλληνικοῦ Νεοαριστοτελισμοῦ. Athen 2008.

Ch. Karanasios, Αὐτόγραφα τοῦ Εὐγενίου Γιαννούλη. In: K. Lappas et al., Μνήμη Πηνελόπης Στάθη: Μελέτες Ἱστορίας καὶ Φιλολογίας. Athen 2010, 251–265 (263-265: Hinweis auf eine erste Redaktion des Physik-Kommentars des Korydalleus in einer Handschrift aus griech. Privatbesitz).

id., Post-Byzantine Philosophical Manuscripts in the Gennadius Library. In: M. Politi, E. Pappa (Hgg.), Exploring Greek Manuscripts in the Gennadius Library [Gennadeion Monographs, 6]. Princeton, New Jersey 2011, 79–83.